Một buổi chiều, tôi bước vào cõi Mây. Mây Ngỏ. Mây lụa. Mây của Phan Minh Bạch.
Phan Minh Bạch. Đầu tiên là cái tên. Lần đầu tiên tôi biết một người có tên Minh Bạch. Nó chạm vào một nỗi niềm sâu thẳm trong tôi. Nếu mỗi cái tên thực gắn liền với một cuộc đời, thì thật đáng ngẫm suy về một cuộc đời mang tên Minh Bạch.
Transparency. Tôi chợt liên hệ tới một từ tiếng Anh được dùng để diễn dịch ý niệm minh bạch. Và thú vị thay, nó lại đồng nghĩa với sự trong suốt, thấu tỏ, có thể nhìn rõ mọi tầng sâu. Minh Bạch là Transparency, là Trong Suốt.
Cửa Mây đã ngỏ. Tôi bước vào cõi ngoại thiên trong suốt ấy.
Art30 Gallery, 30 Quang Trung, Hoàn Kiếm
Căn phòng mấy chục mét vuông đượm mùi hoài niệm ở một góc phố Quang Trung, Hà Nội bỗng trở nên thênh thang vô bờ bến khi là nơi trình hiện những tác phẩm của Phan Minh Bạch. 30 bức tranh lụa được lồng kính và đóng khung gỗ sơn mài mở ra những cửa ngõ dẫn lối sang những chiều không gian khác. Không gian mơ hồ, tính nữ huyền ảo, cảm hứng từ mây, chị đã chọn lụa để thực hành biểu đạt tâm khảm của mình.
Tôi ngẩn ngơ đứng trước một kiều nữ khoả thân. Tôi im lặng lắng nghe những diễn biến trong mình. Những đường nét mềm mại của phái đẹp khẽ khơi động nguồn năng lượng thuỷ sinh trong tôi, nhưng rất nhanh chóng được vận chuyển một mạch đi lên. Hoá thành mây vần vụ. Nhập hội Long Vân. Rồi lại ồ ạt tắm mát địa cầu. Nối liền một chu trình sự sống. Vừa hùng vĩ vừa nhẹ nhàng, vừa cao vời vừa giản dị.
Tôi cảm nhận những điều trên khi bồng bềnh trôi qua các bức Vân mộng, Hội Long Vân 1, và bộ ba Tam thái vân gian.
Vân mộng 3, tranh lụa Phan Minh Bạch
Đứng trước Vân mộng, tôi giật mình phát hiện ra những Thái cực đồ uẩn hiện trong nét vẽ của nữ sĩ họ Phan. Đất một màu vàng rộm, trời đượm sắc xanh lơ, ngự giữa là dải thân mềm mại của người phụ nữ như dung hoà, dung dưỡng. Phía dưới đang sôi sục bốc lên, phía trên lại dịu dàng phủ xuống. Cái dưới lại hoá cái trên, cái trên lại thành cái dưới.
Hội Long Vân 1, tranh lụa Phan Minh Bạch
Cứ như thế xoắn bện vào nhau từ dung tượng nhị nguyên trở về bản nguyên nhất thể. Hội Long Vân 1 được tác giả vẽ bằng một nét duy nhất trong trạng thái nhập thiền sâu, loại bỏ mọi tư niệm để hoà một với dòng chảy Chân Nguyên.
Bộ ba Tam thái vân gian, tranh lụa Phan Minh Bạch
Nhưng Tam thái vân gian lại là sự trở về thực tại. Thực tại với hai mặt tựa vào nhau, tạo nên nhau. Một mặt là nguồn cảm hứng thiên nhiên thể hiện qua mây mưa mát mẻ địa cầu, nắng tươi và những mầm xanh non mơn mởn; tuyệt đối tự do, không có một bóng dáng con người hay quy ước xã hội. Mặt kia lại là dung mạo lễ nghi, là váy son xiêm áo, là con người của gia đình và xã hội, của những mối quan hệ rất đỗi con người. Và đó là điều làm tôi vô cùng xúc động. Tôi xem đó là sự Tỉnh Thức. Tỉnh thức về một sự hoà điệu của những thứ tưởng chừng không dễ hoà điệu. Hoà điệu của tự do và phép tắc, của thiên nhiên và xã hội, của vô thức và ý thức. Phan Minh Bạch đã làm chủ được điều đó, và bằng thủ pháp nghệ thuật của mình, chị đã thể hiện nó ra một cách vô cùng minh bạch.
Mây trắng nghìn năm, tranh lụa Phan Minh Bạch
Sau khi đã làm thoả mãn mình với sự khám phá dòng chảy uyên nguyên lụa là, tôi cho phép mình thăm thú những khía cạnh khác của nữ tính nơi chị. Nổi loạn chăng, giải thiêng chăng, khi không phải lúc nào cũng tựa mình bên song liễu, quạt che nửa khuôn trăng? Vẫn trên phông nền trong ngọc trắng ngà, tôi thích thú thưởng thức những biểu tượng vàng son của truyền thống và quyền lực. Những đường nét rồng phượng, những hoa văn cửa giả, những phong ấn thư tịch. Tất cả đều trở thành những hình xăm trên thân thể cô gái mỹ miều. Uốn lượn quanh những đường cong và không ngại ngần khi nằm kề nơi sâu kín. Có những nàng ngọc nữ trong tranh lụa bên hông tựa như mang gùi, trên vai vương cành trúc, vậy mà lại diện một cặp kính râm vô cùng thời thượng. Ồ, một sự nổi loạn dễ thương? Hay một sự thờ phượng chân thành theo cách riêng và cách khác? Dù là thế nào thì tôi cũng vẫn thích thú thực sự. Dù là số phận có phong ấn trên máu xương da thịt hay là mang trong tim sự tự nguyện không quên giống nòi, thì đối với tôi, những nàng lụa trong tranh của chị Phan vẫn thực đẹp đẽ. Tôi thầm mơ sẽ được gặp một cô gái Việt mang trên mình những hình xăm rồng phượng lụa là lấy cảm hứng từ những bức Mây trắng nghìn năm và Vân tưởng y thường của Phan nữ sĩ.
Bộ ba Vân tưởng y thường, tranh lụa Phan Minh Bạch
Và đến Ngỏ. Một sự trình hiện khoảnh khắc kỳ ảo, siêu hình. Toàn bộ các bức Ngỏ đều là những thước phim thu hình những khoảnh khắc bất diệt. Dụng bút pháp cuồng thảo thuỷ mặc, nhảy múa với lụa để tạo nên những vũ khúc tinh tế, phiêu du mà lại thâm uyên vô cùng, Minh Bạch đã phô bày tính bất động mà chuyển động của thời gian. Một thứ gì đã đó bị thu chụp lại trên mặt lụa, nhưng nó tuyệt đối không thể bị đóng băng chết cứng. Thoát ra khỏi cả vô tình lẫn hữu ý, mỗi giây phút nó lại hiển bày một sự sống mới và luôn mới. Nó sống và mạnh mẽ sống, nó chảy và ồ ạt chảy, chảy xuyên qua máu thịt của người cầm bút. Đứng trước cái đẹp, người cầm bút không phải là kẻ tạo sinh, người cầm bút chỉ là người thừa lệnh.
Ngỏ, tranh lụa Phan Minh Bạch
Sau 20 năm thừa lệnh cầm bút, ngày hôm nay Phan Minh Bạch trình hiện một Mây ngỏ vô cùng mong manh mà cực kỳ chín chắn, hết sức cao xa nhưng vô ngần gần gụi. Với chất liệu lụa truyền thống, bút pháp thuỷ mặc và màu nước, sự pha trộn đa tầng các biểu tượng dân gian cùng tinh thần phóng khoáng của thời đại, Phan Minh Bạch đã mở một cánh cửa Mây để cho ai đó muốn phiêu du ngoại phương thiên giới lại có thể cùng lúc song hành với những kẻ muốn trở về với gần gũi đời thường.
Và may mắn kẻ đó là tôi — vừa muốn đi ra, vừa muốn đi vào — lại vô tình đi ngang qua cánh cửa Mây của Bạch.
Bạch là trắng, là trong, là lụa.
— Phapxa Chan xem và viết trong chuyến về Hà Nội bất chợt, tháng 4/2023
Ảnh cùng hoạ sĩ (đứng giữa) và bạn bè
Phapxa Chan 
Leave a comment